Contribuições reflexivas para a investigação com as infâncias. Corresponsabilidade no progresso da sua participação
- Marta Beatriz Esteban Tortajada Investigadora predoctoral en formación. Instituto de Investigación en Educación de la Universidad de Barcelona.
- Ferran Crespo i Torres Investigador predoctoral en formación. Facultad de Educación. Universidad de Barcelona.
- Ana Maria Novella Cámara Profesora Agregada. Facultad de Educación. Universidad de Barcelona http://orcid.org/0000-0001-5965-8809
- Marta Sabariego Puig Profesora Titular de Universidad. Facultad de Educación. Universidad de Barcelona https://orcid.org/0000-0003-3826-299X
Resumo
Como avançar em uma investigação mais inclusiva e participativa no âmbito da participação infantil? O objetivo deste artigo é contribuir, a partir da reflexão epistemológica e metodológica da literatura científica, com algumas experiências reais, nas quais crianças e adolescentes adotam um papel de agentes ativos na investigação. É necessário fazer avançar a investigação com crianças e diminuir a investigação de natureza centrada no adulto. As contribuições, a partir de três investigações desenvolvidas no âmbito da participação social e política das crianças, mostram alguns dos contextos, técnicas e práticas sensíveis à ética da investigação participativa no grupo social das infâncias. Algumas ideias e elementos reflexivos são propostos para continuar a avançar numa maior e melhor corresponsabilidade da participação das crianças nestes processos de co-pesquisa como uma prática participativa em si mesma que promove a agência e o processo de construção de uma cidadania ativa e ativista, bem como construir o seu papel como investigadores.
Biografias do Autor
Integrante del Grupo de Investigación en Educación Moral (GREM) (2017SGR1099). Su trayectoria investigadora se ha vinculado a estudios de género y de participación de la infancia y la adolescencia. Su tesis doctoral, en proceso de redefinición, gira entorno el concepto de agencia humana de la infancia, en concreto, el reconocimiento de los derechos de agencia.
Integrante del Grupo de Investigación en Educación Moral (GREM) (2017SGR1099). Su tesis pretende desarrollarse entorno a la participación de la infancia y adolescencia sobre la temática ambiental. Previas investigaciones han explorado la relación entre la participación infantil en espacios no formales y entidades de tiempo libre.
Integrante del Grupo de Investigación en Educación Moral (GREM) (2017SGR1099). Su trayectoria investigadora está vinculada a proyectos sobre participación de la infancia y adolescencia en el ámbito de la ciudad, el tiempo libre y la educación formal; el acompañamiento socioeducativo que favorece e impulsa la construcción de una ciudadanía social y política en las infancias; la gobernanza de la infancia en espacios de asamblea y/o consejos infantiles.
Miembro del Grupo de Investigación en Educación Intercultural (GREDI) (2017SGR298). Su trayectoria investigadora se ha desarrollado fundamentalmente vinculada a proyectos sobre el diálogo intercultural, la participación juvenil y la construcción de una ciudadanía activa e inclusiva en el ámbito educativo formal y en espacios socioeducativos mediante el desarrollo de metodologías participativas.
Referências
A.A.V.V. (2018). Manifiesto de Oviedo. Quinto Encuentro Estatal de Consejos de Participación Infantil y Adolescente. UNICEF España, Plataforma de Infancia,
Ayuntamiento de Oviedo. https://ciudadesamigas.org/documentos/manifiesto-consejos-participacion-oviedo/
Aitken S. C., Herman, T. (2009). Literature review on qualitative methods and standards for engaging and studying independent children in the developing world.
Florencia: UNICEF Innocenti Working Paper IWP-2009- 05.
Alderson, P., Morrow, V. (2004) Ethics, Social Research and Consulting with Children and Young People, Ilford, UK: Barnardos.
Àmbit de Participació Infantil i Juvenil. (2019). Participació infantil i juvenil. Experiències del projecte Laboratori d’Acció i Innovació Educativa als
agrupaments. Barcelona: Minyons Escoltes Guies Sant Jordi de Catalunya.
Cano, A. B., Sabariego, M., Folgueiras, P. (2019). La participación comunitaria de los jóvenes en contextos urbanos vulnerables: Aportaciones desde un diagnóstico
colaborativo en el área metropolitana de Barcelona (España) - OBETS. Revista de Ciencias Sociales. Universitat d'Alacant. 14-2, 313-342.
Coiduras, J. et al. (2016). La participación del alumnado en la vida del centro: una aproximación desde la comunidad educativa. Revista Complutense de Educación,
, 437-456.
Cornwall, A. (2005) Spaces for transformation? Reflections on Issues of Power and Difference in Participation in development. En S. Hickey, G. Mohan. (Eds.),
Participation from Tyranny to Transformation? (pp. 75-91), Zed Books.
Crespo, F. (2019). Repensar la participació en clau de governança. Experiència participativa en un agrupament escolta i guia. Treball Final de Màster. Màster en
Educació en Valors i Ciutadania. Universitat de Barcelona. Tutora: A. Novella (pp. 64-65). Document pendent de publicació.
David, T., Tonkin J., Powell S., Anderson C. (2005). Ethical aspects of power in research with children. En A. Farrell (Ed.), An Ethical Research with Children
(pp. 124-137), London: McGraw-Hill.
Denzin, N., Lincoln, Y. (2003). Introduction. The discipline and practice of qualitative research. En N. Denzin, Y., Lincoln (Eds.), The landscape of qualitative
research. Theories and issues, Thousand Oaks: Sage.
Dixon, J., Ward, J., Blower, S. (2019). “They sat and actually listened to what we think about the care system”: the use of participation, consultation, peer
research and co-production to raise the voices of young people in and leaving care in England. Child Care in Practice, 25(1), 6-21.
DOI: https://doi.org/10.1080/13575279.2018.1521380.
Edmonds, R. (2019). Making children’s ‘agency’visible: Towards the localisation of a concept in theory and practice. Global Studies of Childhood, 9(3), 200-211.
Esteban Tortajada, M. B., Novella Cámara, A. M. (2018). Jóvenes, participación y democracia: retos propositivos expuestos por la juventud. RELAPAE, (9), 110-124
(en línea). http://revistas.untref.edu.ar/index.php/relapae/article/view/228/253.
Freidin, B. (2016). Revisando el uso de grupos focalizados en la investigación social. Revista Latinoamericana de Metodología de las Ciencias Sociales, 6(1),
e004 http://www.relmecs.fahce.unlp.edu.ar/article/view/relmecsv06n01a04
Gallacher, L. A., Gallagher, M. (2008). Methodological immaturity in childhood research? Thinking through 'participatory methods'. Childhood, 15(4), 499–516
https://doi.org/10.1177/0907568208091672.
Gallagher, M. (2008). Foucault, power and participation. The International Journal of Children's Rights, 16(3), 395-406.
Gould, C. (2004). Globalizing Democracy and Human Rights. Cambridge: Cambridge University.
Graham, A., Powell, M., Taylor, N. (2015). Ethical Research Involving Children: Encouraging Reflexive Engagement in Research with Children and Young People.
Children & Society, 29, 331–343.
Greenwood, D. J., Levin, M. (2012). La reforma de las ciencias sociales y de las universidades a través de la investigación-acción. En N. K. Denzin, Y. S. Lincoln
(Eds), Manual de investigación cualitativa vol. I. El campo de la investigación cualitativa (pp. 117-154). Barcelona: Gedisa.
Guba, E. G., Lincoln, Y. S. (2012). Controversias paradigmáticas, contradicciones y confluencias emergentes. En N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (Eds.), Manual de
investigación cualitativa vol. II. Paradigmas y perspectivas en disputa (pp. 38-78). Barcelona: Gedisa.
Igelmo Zaldívar, J., González, M.ª R. (Eds.) (2020). Participación cívica en espacios socioeducativos. Panorama iberoamericano en un mundo tecnológico.
FahrenHouse
Ladson-Billings, G., Donnor, J. (2012). El papel activista moral de los estudiosos de la teoría crítica de la raza. En N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (Eds.),
Manual de investigación cualitativa vol. II. Paradigmas y perspectivas en disputa (pp. 199-240). Barcelona: Gedisa.
Lansdown, G. (1995). Taking Part: Children’s Participation in Decision Making. The Institute for Public Policy Research (IPPR).
Lansdown, G. (2001). Promoting children's participation in democratic decision-making. Florencia: UNICEF International Child Development Centre.
Liebel, M. (2018). Welfare or Agency? Children’s Interests as Foundation of Children’s Rights. The International Journal of Children's Rights, 26(4), 597-625.
Llena, A., Novella, A. (2018). Impulsar la participación infantil. Los consejos de infancia y adolescentes (1a ed.). Graó.
Lundy, L., McEvoy, L. (2012). Children’s rights and research processes: Assisting children to (in)formed views. Childhood, 19(1), 129-144.
https://doi.org/10.1177/0907568211409078.
Mateos, A., Vaquero, E., Urrea, A., Para, B. (2020). Contar con la infancia en situación de riesgo en los procesos de investigación: pasos hacia la coproducción.
Sociedad e Infancias, 4, 87-98.
Mayne, F., Howitt, C., Rennie, L. (2017). Using interactive nonfiction narrative to enhance competence in the informed consent process with 3-year-old children.
International Journal of Inclusive Education, 21(3), 299–315. https://doi.org/10.1080/13603116.2016.1260833.
Mayne, F., Howitt, C., Rennie, L. (2018). Rights, power and agency in early childhood research design: Developing a rights-based research ethics and participation
planning framework. Australasian Journal of Early Childhood, 43(3), 4-14.
McCready, S., Dilworth, J. (2014). Youth Participation. Literature Review 2014. Irlanda del Norte: YouthAction.
Monnet, N., Camponovo, S. R., Moody, Z. (2020). Co-producción de conocimiento al caminar con niños, niñas y adolescentes. Miradas cruzadas entre dos investigaciones
llevadas a cabo en Suiza y España. Sociedad e Infancias, 4, 43-53.
Moore T. (2012). Keeping them in mind: a reflexive study that considers the practice of social research with children in Australia. Tesis doctoral inédita.
Canberra: Australian Catholic University: Canberra.
Moore, T., Noble-Carr, D., McArthur, M. (2016). Changing things for the better: the use of children and young people’s reference groups in social research.
International Journal of Social Research Methodology, 19(2), 241-256.
Naciones Unidas (1989). Adoption of a convention on the rights of the child. https://www.refworld.org/docid/3b00f03d30.html, acceso 9 de septiembre 2020.
Naciones Unidas (2009). El derecho del niño a ser escuchado. Observación General nº12. Comité de los derechos del niño (en línea).
http://www2.ohchr.org/english/bodies/
Naciones Unidas. Comité de los derechos del niño (2016). La efectividad de los derechos del niño durante la adolescencia. Observación general no 20 (en línea).
https://www.bienestaryproteccioninfantil.es/fuentes1.asp?sec=1&subs=477&cod=3112&page=/
Novella, A., Llena, A. (2018). El acompañamiento socioeducativo en la participación ciudadana. Los componentes pedagógicos potenciadores en los consejos de infancia
y adolescencia. En A. Llena, A. Novella (Eds.). Impulsar la participación infantil. Los consejos de infancia y adolescencia. Graó. Barcelona
Novella, A., Nuñez, P., Garcia Múñoz, J. (2020). Los cambios en las experiencias participativas en el tránsito de la infancia a la adolescencia. Las voces de chicos
y chicas de Barcelona, Buenos Aires y Ciudad de México. En J. Igelmo Zaldívar, M.ª R. González (Eds.), Participación cívica en espacios socioeducativos. Panorama
iberoamericano en un mundo tecnológico (pp. 123-142). Salamanca: FahrenHouse (en línea).
Núñez, H., Crespo, E., Úcar, X., Llena, A. (2014). Enfoques de evaluación orientados a la participación en los procesos de acción comunitaria. Pedagogía Social.
Revista Interuniversitaria, 24, 79-103.
O’Brien, K., Selboe, E., Hayward, B. M. (2018). Exploring youth activism on climate change: Dutiful, disruptive, and dangerous dissent. Ecology and Society, 23(3),
https://doi.org/10.5751/ES-10287-230342.
Palaiologou, I. (2014). “Do we hear what children want to say?” Ethical praxis when choosing research tools with children under five. Early Child Development and
Care, 184(5), 689-705. https://doi: 10.1080/03004430.2013.809341.
Parrilla, A. (2010). Ética para una investigación inclusiva. Revista de educación inclusiva, 3(1), 165-174.
Piña, J. M, Sánchez-Serrano, S., Esteban, M. (2020). Representaciones sociales de la política. En J. Igelmo, Mª R. González (Eds.), Participación cívica en espacios
socioeducativos. Panorama iberoamericano en un mundo tecnológico (pp. 143-169). Salamanca: FahrenHouse.
Powell M. A., Fitzgerald, R, Taylor, N. J., Graham A. (2012). International Literature Review: Ethical Issues in Undertaking Research with Children and Young
People. Oslo: Childwatch International Research Network.
Qvortrup, J. (1994) ‘Introduction’. En J. Qvortrup, M. Bardy, G. Sgritta, H. Wintersberger (Eds.), Childhood Matters: Social Theory, Practice and Politics
(pp. 1-24). Aldershot: Avebury.
Robson, E., Bell, S., Klocker, N. (2007). Conceptualising agency in the lives and actions of rural young people. En R. Panelli, S. Punch, E. Robson (Eds.),
Global Perspectives on Rural Childhood and Youth: Young Rural Lives (pp. 135-148). London: Routledge.
Rojas, S, Haya, I., Lázaro, S. (2012) La voz del alumnado en la mejora escolar: niños y niñas como investigadores en Educación Primaria. Revista de Educación,
Septiembre-diciembre 2012, 81-101 DOI: https://doi.org/10.4438/1988-592X-RE-2012-359-197.
Shier, H. (2019). An analytical tool to help researchers develop partnerships with children and adolescents. En I. Berson, M. Berson, C. Gray (Eds.),
Participatory Methodologies to Elevate Children’s Voice and Agency (pp. 295-316). Charlotte, NC: Information Age Publishing.
Shier, H. (2010). Children as public actors: navigating the tensions. Children & Society, 2010(24) 24-37.
Skelton, T. (2008). Research with children and young people: exploring the tensions between ethics, competence and participation. Children's Geographies, 6(1),
-36.
Sokol, B. W., Hammond, S., Kuebli, J., Sweetman, L. (2015). The development of agency. En W. F. Overton, P. C. Molenaar (Eds.), Handbook of child psychology and
developmental science. Vol. 1: Theory and method (7th ed., pp. 284-322). Editor-in-chief: R.M. Lerner. Hoboken, NJ: Wiley.
Susinos, T., Parrilla, Á. (2013). Investigación inclusiva en tiempos difíciles. certezas provisionales y debates pendientes REICE. Revista Iberoamericana sobre
Calidad, Eficacia y Cambio en Educación, 11(2), 87-98 http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=55127024004.
Ten Napel-Schutz, M. C., Abma, T. A., Barnelis, L., Arntz, A. (2011). Personality disorder patients’ perspectives on the introduction of imagery schema therapy:
A qualitative study of patients’ experiences. Cognitive and Behavioral Practice, 18(4), 482-490.
Thomson, F. (2007) Are Methodologies for Children keeping them in their Place?, Children's Geographies, 5(3), 207-218 DOI: https://doi.org/10.1080/14733280701445762
Tilley, S., Taylor, L. (2018). Qualitative Methods and Respectful Praxis: Researching With Youth. The Qualitative Report, 23(9), 2184-2204
https://nsuworks.nova.edu/tqr/vol23/iss9/11.
Tisdall, E. (2017). Conceptualising children and young people’s participation: examining vulnerability, social accountability and co-production. The internacional
journal of human rights, 21(1), 59-75 DOI: https://doi.org/10.1080/13642987.2016.1248125
Tójar, J. C. (2006). Investigación cualitativa. Comprender y actuar. Madrid: La Muralla.
Torrance, H. (2011). Triangulation, respondent validation, and democratic participation in qualitative research. Journal of Mixed Methods Research, 6(2), 111-123.
Trilla, J., Novella, A. (2001). Educación y participación social de la infancia. Revista Iberoamericana de educación, 26, 137-166.
Tronto, J. (2007). Human Rights, Democracy and Care. The Good Society, 16(2), 38-40 https://doi.org/10.1353/gso.0.0018.
Vasilachis De Gialdino, I. (2006). La investigación cualitativa. En I. ddVasilachis De Gialdino (Ed.), Estrategias de investigación cualitativa (pp. 23-64).
Barcelona: Gedisa.
Villota, F., Arias, G. M. (2007). De la política del sujeto al sujeto político. Ánfora, 14(23), 39-52 https://doi.org/10.30854/anf.v14.n23.2007.195.
Woodgate, R. L., Tennent, P., Zurba, M. (2017). Navigating Ethical Challenges in Qualitative Research With Children and Youth Through Sustaining Mindful Presence.
International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1-11 https://doi.org/10.1177/1609406917696743.
Woodhead, M., Faulkner, D. (2008). Subjects, objects or participants? Dilemmas of psychological research with children. En P. Christensen, A. James (Eds.),
Research with children (pp. 10-39). Routledge/Taylor & Francis Group.
Formato
Licença
La revista Sociedad e Infancias, para fomentar el intercambio global del conocimiento, facilita el acceso sin restricciones a sus contenidos desde el momento de su publicación en la presente edición electrónica, y por eso es una revista de acceso abierto. Los originales publicados en esta revista son propiedad de la Universidad Complutense de Madrid y es obligatorio citar su procedencia en cualquier reproducción total o parcial. Todos los contenidos se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución Creative Commons Reconocimiento 4.0 (CC BY 4.0). Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario. Puede consultar la versión informativa y el texto legal de la licencia.






