Madrygal. Revista de Estudios Gallegos (ISSN 1138-9664, ISSN-e 1988-3285) é unha revista de periodicidade anual promovida e editada polo Centro de Estudos Galegos da Universidade Complutense de Madrid (Facultade de Filoloxía) e subvencionada pola Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia. Madrygal admite artigos de investigación relacionados con todas as áreas de coñecemento humanísticas (filoloxía, lingua, literatura, historia, filosofía, xeografía, socioloxía, arte, antropoloxía, comunicación, documentación, humanidades dixitais etc.), de corte teórico, metodolóxico ou comparatista, sempre e cando estean orientados ou teñan interese para o ámbito dos estudos galegos. Madrygal componse de varias seccións con contido académico-científico (Artigos, Notas, Crónica, Entrevista e Recensións), cuxos artigos son arbitrados por un comité interno e externo de avaliación. Por outra parte, Madrygal conta tamén conha pequena sección literaria de creación e tradución (Lírica, Narrativa, Teatro e Tradución). Madrygal Revista de Estudios Gallegos conta desde 2015 cunha serie de números especiais nos que se recollen estudos específicos e de conxunto.
A revista Madrygal. Revista de Estudios Gallegos, para fomentar o intercambio global do coñecemento, facilita o acceso sen restricións aos seus contidos desde o momento da súa publicación na presente edición electrónica, e por iso é unha revista de acceso aberto. Os orixinais publicados nesta revista son propiedade da Universidad Complutense de Madrid e é obrigatorio citar a súa procedencia en calquera reprodución total ou parcial. Todos os contidos distribúense baixo unha licencia de uso e distribución Creative Commons Recoñecemento 4.0 (CC BY 4.0). Esta circunstancia debe facerse constar expresamente desta forma cando sexa necesario. Pode consultar a versión informativa e o texto legal da licencia. A revista Madrygal. Revista de Estudios Gallegos non cobra taxas por envío de traballos, nin tampouco cuotas pola publicación dos seus artigos.
A tradución d’"A esmorga" ao catalán, unha viaxe comprometida
O obxectivo deste artigo é analizar a tradución ao catalán d’A esmorga de Eduardo Blanco Amor, proxecto que rematei en 2014 coa publicación do texto na editorial balear El gall Editor. Deste xeito, é a nosa vontade dinamizar o diálogo co escritor ourensán, neste caso desde o ámbito de tradución e do marco cultural catalán. Un diálogo de crecente interese pola súa obra, como o ratifica á recente adaptación cinematográfica de Ignacio Vilar, ou as traducións en asturiano La folixa (1998), dúas en italiano A esmorga (2006) e La baldoria (2007), en francés La noce (2007), en inglés On a bender (2012). Así pois, imos abordar esta trasfega galego-catalá desde a óptica da interculturalidade para subliñar os principais desafíos aos que nos enfrontamos tanto en termos culturais como lingüísticos. En primeiro lugar, cómpre estabelecer as ligazóns entre Blanco Amor e a cultura catalá para basear os motivos da presente tradución. En segundo lugar, trazaremos as solucións propostas a aqueles elementos dificilmente permeábeis entre ámbalas culturas e linguas, con especial atención aos culturemas e o léxico, tan enraizado desde un punto de vista antropolóxico. Finalmente, a nosa intención é engadir unha visión breve do contido d’A esmorga que poida servir doutro nexo de unión entre as culturas galegas e catalá. Estamos a falar dunha lectura carnavalesca, do entroido, segundo a teoría de M. Bakhtin. A ligazón entre ámbalas culturas é clara por mor das situacións de opresión lingüística, ademais de diglósica, e cultural que reflicten os personaxes, unha situación que tenta ser subvertida.
Direitos de Autor (c) 2025 Madrygal. Revista de Estudios Gallegos
Náufragas inmigrantes no Reino Unido: análise comparativa de Virtudes (e misterios) de Xesús Fraga e Wilcza rzeka de Wioletta Grzegorzewska
O artigo proponse realizar un estudo comparativo e contrastivo de dúas novelas de autoficción, en cuxo centro están as experiencias migratorias das mulleres: Virtudes (e misterios) (2020) de Xesús Fraga e Wilcza rzeka (2021) de Wioletta Grzegorzewska. A lectura pretende examinar e comparar o mundo e as vivencias das inmigrantes (os seus espazos, ámbito social, lingua particular, ethos do traballo, etc.) e a codificación do imaxinario do país de acollida. Para acadar estes fins utilízanse tres perspectivas metodolóxicas: o comparatismo literario, a socioloxía das migracións e os estudos sobre literatura migrante. Así mesmo, o obxectivo é indagar en que medida as novelas analizadas codifican actitudes negativas cara ás persoas que inmigran. Ademais, fálase das estratexias de resistencia e supervivencia que os protagonistas se ven obrigados a adoptar.
Direitos de Autor (c) 2026 Madrygal. Revista de Estudios Gallegos
Unha mostra do urbano e o rural na poesía galega actual
O propósito desta colaboración é mostrar a presenza do urbano e do rural na poesía galega actual. Serán os poemas os que asuman o protagonismo para dar conta destas tendencias e deixar constancia de que tanto o urbano como o rural forman parte da vida das persoas que habitan eses espazos. Así mesmo, obsérvase na actualidade unha tendencia neo-ruralista claramente en consonancia cos tempos que vivimos.
Reprodución transhumana: unha análise comparativa entre Natura, de Iolanda Zúñiga, e The Growing Season, de Helen Sedgwick
Este artigo ofrece unha achega comparativa ás novelas Natura, da galega Iolanda Zúñiga, e The Growing Season, da británica Helen Sedgwick, co fin e analizar a lectura crítica que ambas autoras fan da utilización de úteros artificiais nas sociedades do futuro. Para isto, o transhumanismo é utilizado como marco teórico, unha filosofía que postula a necesidade de beneficiarse dos avances científicos e tecnolóxicos actuais para crear seres biomellorados. Nas obras, a sexualidade reprodutiva é substituída pola reprodución in-vitro e os úteros artificiais que, lonxe de liberar ás mulleres dos perigos dos embarazos e partos naturais, supoñen un paso máis na opresión e represión das mesmas. Deste xeito, tanto Zúñiga como Sedgwick contradicen un dos principais argumentos da segunda vaga do feminismo norteamericano de Firestone e Pateman que suxería que a confiscación da sexualidade reprodutiva das mulleres a través da utilización de úteros artificiais poría fin ao patriarcado e, polo tanto, liberaría ás mesmas de calquera tipo de sistema opresor. O resultado desta análise comparativa indica que tanto Natura como The Growing Season, a pesar de ser obras escritas en dúas linguas diferentes e pertencentes a dúas tradicións literarias distintas, teñen en común a lectura bioconservadurista que fan de calquera tipo de utilización maniquea dos avances científicos e tecnolóxicos a causa do potencial uso tanto patriarcal como capitalista dos mesmos.
Dicotomías, cánones e o queer ante a literatura galega
As cuestións que se tratan neste artigo abordan o papel, traxectoria e desafíos dos estudos queer en relación á cultura e literatura galegas, entendidas como parte dunha realidade periférica nun proceso de emerxencia. A análise aborda aspectos metodolóxicos xerais que formaron parte do desenvolvemento da idea de canon desde os estudos queer e contrástaos con algunhas das estratexias e casos específicos na historia da literatura galega, prestando atención ás problemáticas de encaixe que presentan algúns dos seus postulados clásicos. Ao mesmo tempo, o artigo valora o papel da documentación e do rastro biográfico das voces autoriais, barallando o papel de compensación entre unha idealizada obxectividade que inhibe a crítica estrutural, e o papel xusto da subxectividade na investigación. Nese sentido tamén dá espazo ás perspectivas que se abren na hermenéutica dos textos e o posíbel papel da interpretación, a sospeita e o coñecemento informal.
A cultura e a lingua galegas en Madrid: o labor do Centro de Estudos Galegos durante o curso 2024-2025
A presenza da gueada e da geada nos topónimos recollidos no Diccionario nomenclatór de José de Villarroel (1810)
En 1810 José de Villarroel publica o seu Diccionario nomenclatór cos nomes das principais entidades populacionais da Galiza da altura, baseándose na Direccion General de Cartas en Forma de Diccionario de Bernardo Espinault Garcia (1775). Nunha época en que non existía unha variedade padrón para o galego e en que o español era considerado a referencia modelar para a representación dos topónimos, a obra dá conta de fenómenos lingüísticos dialectais e populares que aparecen representados nos elementos lematizados. Dous deles, a gueada e a geada, figuran nalgunhas toponimias, a ilustraren certa sorte de pronuncias locais e/ou estratuais aínda hoxe detectábeis no territorio. O presente contributo transita polo estado desas variantes fonéticas, constatando a súa presenza nos nomes de lugar do dicionario citado e das súas presumíbeis equivalencias co estado actual da lingua.
Sobre tránsfugas e migrantes melancólicos: a escrita de vida e de (pos)memoria en "Árbol de familia" de María Rosa Lojo
Árbol de familia, da autora galego-arxentina María Rosa Lojo, é unha meditación sobre a persistencia da memoria e o impacto do relato migratorio na vida e na identidade de distintas xeracións, así como unha homenaxe dedicada aos seus familiares, aqueles que adoptaron estratexias de parias, tránsfugas, rebeldes e migrantes melancólicos (Ahmed). Esta comunidade, que aínda non afrontou plenamente o proceso de dó, caracterízase pola resistencia a recoñecer e procesar as perdas non choradas do pasado. Estas feridas seguen exercendo unha influencia persistente e silenciosa sobre a identidade individual e colectiva. Neste sentido, a melancolía non é un estado emocional individual, senón un fenómeno colectivo que atravesa xeracións. Lembremos que segundo Freud, a melancolía difire do loito en que a primeira implica unha incapacidade para desprenderse do obxecto perdido, o que conduce a unha identificación prolongada e patolóxica coa perda. No caso da migración forzosa primeiro, e do exilio republicano, despois, que afecta a narración auto(bio)gráfica dos migrantes e os seus descendentes, esta melancolía –individual e colectiva– maniféstase na forma dunha memoria conxelada, un loito non completado que perturba a felicidade colectiva e que ten profundas implicacións políticas
Alianzas epistémicas necesarias: xénero, sexualidade e nación
Este artigo defende a alianza das teorías de xénero e sexualidade cos discursos da nación, non como saberes accesorios senón como unha forma de coñecemento que atende ás singularidades que conforman a comunidade nacional e que achegan, ademais, saberes críticos. O obxectivo é ofrecer algúns apuntamentos sobre cuestións a ter en conta para establecer de forma proveitosa esta alianza. Faise un achegamento aos xestos que inician os estudos de xénero e sexualidade en Galicia a partir de 1976. Mostra a potencia teórica dos estudos baseados no corpo/sexo/sexualidade e algunhas achegas relevantes para reconceptualizar non só suxeitos disidentes senón os asuntos do mundo, superando a acosmía (falta de mundo). Deféndese que os saberes feminista/queer se elaboran como unha trepia de coñecementos que proceden do movemento social, a creación e a teoría. A seguir interrógase sobre a oportunidade de aplicar a teoría do punto de vista e a figura do suxeito epistemicamente privilexiado de Harding. Ofrece un prontuario de cuestións a ter en conta na confluencia xénero/sexualidade e nación, e indaga nos desafíos que ofrecen os actuais debates sobre racialización e interseccionalidade. En suma, este artigo defende a necesidade de pensar a comunidade nacional desde a singularidade dos corpos empregando as ferramentas teóricas que ofrecen os estudos críticos de xénero/sexualidade.
Presentación. Polifonías do indómito: novos estudos literarios de xénero e sexualidades
Neste artigo preséntase o monográfico Polifonías do indómito: novos estudos literarios de xénero e sexualidades, resultado dun proceso de diálogo académico iniciado no encontro “Saberes en alianza” (Universidade da Coruña, maio de 2025). O volume reúne unha selección de traballos inéditos que combinan reflexións teóricas sobre xénero, sexualidade, nación e canon con estudos de caso centrados en poesía erótica e narrativa distópica contemporánea. En conxunto, as achegas propoñen novas vías de lectura crítica que sitúan os corpos, as subxectividades e as relacións sexoafectivas no centro dos estudos literarios galegos actuais.
Subverter o erotismo poético: alumar a palabra que exclúe a mononorma
Este artigo estuda como o sistema monógamo (Vasallo 2018) e o biografismo interfiren como mediadores ideolóxicos na lectura da poesía erótica sexualizando as voces poéticas segundo o sistema sexo-xénero (Lauretis 2013), a orientación sexual (sempre interpretada como monosexual) e a orientación relacional (asumida, practicamente na totalidade dos casos, como monógama) da figura autorial. A análise céntrase na recepción crítica de seis poemarios eróticos de diferente autoría publicados entre o ano 2000 e o 2010 para coñecer en profundidade o discurso sobre os praceres e os afectos que circula no eido da literatura. Ao mesmo tempo, achégase directamente aos poemas para mostrar os novos significados poéticos que se poden obter se realmente se acepta o pacto ficcional (Eco 1985, 1987) intrínseco á literatura. Estas relecturas dialogarán coas propostas teóricas de autoras como Rich (1996), Esteban (2011), Mogrovejo (2016), entre outras, e constatarán como a deconstrución da ollada lectora e a adopción dunha óptica non-monógama transfeminista sacan á luz unha poesía erótica galega pluriafectiva que se mantén oculta por causa dun pensamento asentado na hegemonogamia (Rosso 2009) e nun monosexismo que nega a realidade bisexual (Lucio, 2019).
Dous poemas de Iosif Brodskii e Velimir Khlebnikov traducidos ao galego
Ramón Otero Pedrayo en América. Homo viator
Ramón Otero Pedrayo, figura clave na literatura galega de preguerra e posguerra, viaxou a América en tres ocasións (1947, 1956 e 1959). Estas viaxes supuxeron a posibilidade de encontrarse con vellos amigos, como Castelao, e o restablecemento da comunicación, en plena ditadura, entre os galeguistas que quedaran en Galicia e aqueles que partiran ao exilio.
A adquisición da competencia en lingua estándar polos falantes vernáculos do galego. Reflexións e propostas para a docencia
Os modelos de planificación lingüística clásicos distinguen a selección e codificación dunha variedade estándar como pasos previos á súa implementación na sociedade e a subseguinte elaboración ou desenvolvemento funcional (Haugen 1983: 275). O éxito das accións políticas que perseguen a normalización dunha lingua minorada depende da implicación da súa comunidade de falantes –reais e potenciais– nestes procesos. No presente documento, analizaremos como os principios ideolóxicos detrás da planificación da lingua galega se relacionan con aqueles que subxacen ás tensións entre os diferentes modelos de lingua. Atenderemos especialmente á relación entre os falantes tradicionais e o galego normativo, con frecuencia afectada pola ideoloxía do estándar e o purismo. Séndomos conscientes de que o coñecemento e uso do galego estándar é unha das chaves que determinará o futuro da nosa lingua, destacaremos o papel dos medios de comunicación e do sistema educativo como axentes encargados da difusión desta nova variedade desde a súa recente configuración. Propoñeremos, en último termo, unhas liñas xerais para a aplicación do enfoque da consciencia crítica (Siegel 2006) no labor docente, baixo a convicción de que introducir esta perspectiva nas aulas permitirá ao alumnado desenvolver a súa competencia en galego estándar por medio da exploración crítica das ideoloxías sobre linguas e modelos de lingua presentes na nosa sociedade e a posta en relación dos seus coñecementos sobre a súa variedade ou lingua habitual e a norma do galego. Daremos por acadado o obxectivo do noso traballo se conseguimos poñer sobre a mesa a necesidade de recoñecer a urxencia de que os diversos perfís de usuarios nos recoñezamos entre nós e nos decidamos a construír pontes sobre as que camiñar xuntos, como unha comunidade máis forte, cara á normalización da nosa lingua.
O viño de Cabanelas: Documentos do mosteiro de San Pedro de Ansemil no Arquivo do Reino de Galicia
A intervención dos padroeiros laicos e, de maneira máis ampla, a aristocracia local, ten unha importante relevancia no percorrido histórico dos mosteiros ao longo da Idade Media e, de forma especialmente significativa, na configuración do seu patrimonio. Non é unha excepción a este feito San Pedro de Ansemil (Silleda, Pontevedra), casa dúplice en orixe e pequeno mosteiro feminino en período pleno e baixomedieval. O obxectivo perseguido con este artigo, alén de ofrecer unha breve caracterización histórica do cenobio, consiste en presentar a transcrición dun conxunto de diplomas custodiados no Arquivo do Reino de Galicia correspondentes ao patrimonio do mosteiro. Refírense estes a unha relevante doazón feita a Ansemil polo seu benfeitor Diego Gómez de Deza, na forma dunha renda en viño que previamente tiña adquirido para si mesmo, procedente da localidade de Cabanelas, na comarca do Ribeiro, así coma unha serie de documentos, recollidos nun tombo, vinculados á xestión do modesto patrimonio monástico.
O perfil do profesorado de galego para non galegofalantes: unha aproximación baseada en eGrid
Este artigo presenta os resultados dunha investigación cuxo obxectivo é describir o perfil do docente de galego para non galegofalantes baseado na grella de autoavaliación eGrid. A análise levada a cabo apóiase en datos cuantitativos e cualitativos recollidos a través dun cuestionario en liña que foi distribuído mediante correos electrónicos e redes sociais. Os resultados ofrecen un primeiro cadro do perfil obxecto de estudo e confirman que o colectivo, que desempeña o seu labor docente en diferentes países ao redor do mundo e diversos niveis educativos ou contextos de ensino-aprendizaxe, é maioritariamente feminino con alto coñecemento do idioma e da cultura galegos. A comunidade está moi dividida entre os docentes que presentan máis anos de experencia e aqueles que son noveles. Ademais, os estudos galegos teñen unha presenza limitada en comparación con outras materias. A falta de visibilidade da lingua galega xunto coa dispersión xeográfica fan necesaria a asociación dos docentes para crear accións e formación conxunta.
Exclusión, poder e xénero segundo Daniel Asorey: ¿cara á dimensión utópica do distópico?
Este artigo analiza a novela distópica de Daniel Asorey As mulleres da fin do mundo (2018) á luz das teorías sobre a exclusión de Hannah Arendt (2004) e Eleni Varikas (2017). Segundo estas pensadoras, nas marxes xorden figuras de exclusión, como os marxinados e disidentes, que non son só “a escoria do mundo” (Varikas 2017) senón figuras que afirman a súa non pertenza e desobediencia aos discursos dominantes. Como demostraremos, a novela de Asorey resulta especialmente útil para plasmar estas figuras e os mecanismos de exclusión que operan sobre elas. As mulleres da fin do mundo forma parte da corrente distópica da literatura, pois conta con moitos elementos constitutivos deste xénero (mundo dexenerado, tecnocrático, estruturas ditatoriais e negación das liberdades individuais humanas, realidades subalternas e reprimidas etc.). Ao mesmo tempo, coa súa chamada á rebelión, o texto soña cunha utopía: unha (trans)matria sen binarismos nin discriminación de xénero, clase ou raza. Na análise centrámonos, en particular, en como se emprega a distopía para denunciar os mecanismos de exclusión que operan no sistema capitalista e heteropatriarcal; coa familia tradicional, o crecemento económico infinito, o consumismo e a relixión como alicerces.
De paisaxes e pobos a festas e lendas en Cantares gallegos de Rosalía de Castro
Cantares gallegos de Rosalía de Castro é unha obra importante, non só pola calidade estética dos poemas, mais tamén polo impacto que xerou a creación dunha obra literaria en galego no século XIX, o que significou un rexurdimento das letras e a cultura nesta lingua histórica. Se algo destaca nos Cantares é a presenza de elementos característicos de Galicia que están intercalados no libro, os cales pertencen a tradicións, costumes e coñecemento popular da Nación galega. Neste artigo móstranse as referencias aos pobos, á música, á danza, ás festas, ás crenzas relixiosas, ás lendas e ás actividades cotiás, así como a recorrente morriña, elementos que malia estaren en ambientes decimonónicos, aínda son parte da esencia cultural galega. Con esta lectura dos textos de Rosalía de Castro, o obxectivo principal é probar como Cantares gallegos non é soamente a escolma de glosas de cántigas populares, senón unha viaxe por Galicia e os seus costumes ancestrais.
Variación na morfoloxía verbal do galego da comarca do Ribeiro
Neste traballo estúdase unha serie de variables lingüísticas que teñen en común a súa pertenza ao ámbito da morfoloxía verbal. Os datos para este estudo foron obtidos mediante entrevistas con cuestionario a trinta individuos de dez localidades diferentes da comarca do Ribeiro (provincia de Ourense). Estes datos foron complementados coa transcrición das entrevistas semidirixidas realizadas aos mesmos individuos. Con este traballo pretendo amosar como as variantes estudadas están suxeitas a procesos de cambio lingüístico, observable nos usos lingüísticos de tres grupos de idade diferentes. A aparición das diferentes variantes débese tanto a factores internos (analoxía ou simplificación do sistema), como a factores externos (contacto con outras variedades lingüísticas); a expansión dalgunhas delas é atribuíble ao contacto co castelán ou con outras variedades galegas próximas.
Migracións á Patagonia Austral. Reconstruíndo as traxectorias de familias galegas (1902-1940)
Este artigo analiza como as redes sociais e a historia familiar modelaron as migracións cara á Patagonia Austral arxentina entre 1902 e 1940. A partir da reconstrución comparada de tres traxectorias de familias galegas, examínanse os mecanismos de mobilidade, asentamento e arraigamento en Porto Deseado, Porto San Julián e Ushuaia, en conexión cos nodos atlánticos de saída e tránsito (Vigo e Santos). O recorte temporal responde ao ciclo completo das traxectorias estudadas, desde a chegada inicial (1902) ata o establecemento definitivo (ca. 1940). O estudo ofrece unha lectura dos procesos migratorios rexionais e da súa articulación con circuítos transnacionais, contribuíndo a precisar a dinámica demográfica e social da Patagonia Austral na primeira metade do século XX.
A medio camiño de ningures: a emigración como exclusión na BD "Freda"
A banda deseñada Freda (2002), de Kike Benlloch e Alberto Vázquez, narra a historia dunha familia galega emigrada a Centroeuropa a mediados dos anos cincuenta. A localización exacta da historia é ambigua, pois é un país de fala alemá que podería ser tanto Alemaña como Suíza. Forzados a marchar debido á falta de traballo en Galicia, os pais pasan a formar parte do continxente migratorio que, da man do Instituto Nacional de Emigración, foi explotado nos países de destino. Mentres que os seus proxenitores mostran moi pouco interese en integrarse na nova sociedade por considerar que se trata dunha estadía temporal, o fillo Manu (quen chega con dez anos) comeza a establecer vínculos emocionais coa cultura de acollida. Especialmente grazas á axuda da súa amiga Freda, coa que terá posteriormente unha relación sentimental, Manu chegará a sentir que o seu fogar xa non está en Galicia senón ao lado da súa namorada. Seis anos despois, de volta a Galicia por mor dos problemas físicos causados polo duro traballo na saúde do seu pai, é Manu quen non consegue readaptarse. A través dun aparato teórico multidisciplinar (estudos migratorios, teoría dos afectos, estudos de xénero e estudos de banda deseñada), este artigo analiza a representación das consecuencias que a política migratoria da ditadura tivo na saúde mental e emocional das persoas migrantes. Propón a análise de Manu como figura de exclusión, que remata “a medio camiño” (nas súas propias palabras), sen pertencer completamente a ningures.
Entre fenômeno e processo: sobre a "História Global da Literatura Portuguesa"
Resenha do livro História Global da Literatura Portuguesa, sob a direção de Annabela Rita, Isabel Ponce de Leão, José Eduardo Franco e Miguel Real, e com coordenação de Carlos F. Clamote Carreto, Isabel Morujão, Micaela Ramon, Maria Luísa Malato, Luísa Paolinelli, Dionísio Vila Maior e Maria do Carmo Cardoso Mendes (Lisboa: Temas e Debates, 2024), a cargo de Nefatalin Gonçalves Neto.
Cousillas, Paula et. alii (2024): "Dun poema ás ardentes estrofas. Visión arredor da obra de Eduardo Pondal. Carballo: Espiral Maior, 147 pp.
Recensión da obra Dun poema ás ardentes estrofas. Visión arredor da obra de Eduardo Pondal, da autoría de Paula Cousillas, Dolores González de la Peña, Marcial Tenreiro-Bermúdez, Miguel Ángel Martínez Quintanar, María Teresa Angeriz Agrelo, Antonio Andrade Figueiras, Afonso Xavier Canosa Rodriguez e Luís G. Soto (Carballo: Espiral Maior, 2024), a cargo de María Sonia Cruz Pérez.